ChatGPT en plagiaat, dit moet je weten

ChatGPT: vrijwel elke student gebruikt inmiddels AI-tools. De vraag is niet meer óf je het gebruikt, maar hoe. Waar docenten in 2023 nog worstelden met de vraag "Is dit echt door de student geschreven?", is de strijd in 2025-2026 compleet verschoven naar “Hoe gaan we ermee om?”.

De nieuwste AI-modellen – zoals OpenAI’s GPT-5 en GPT-6, en concurrerende systemen (denk aan Anthropic’s Claude of Google’s modellen) – zijn verbluffend goed. Ze schrijven niet alleen essays, maar voeren ook data-analyses uit, bouwen presentaties en kunnen zelfs code of afbeeldingen genereren. Klinkt als de ultieme studietool, toch?

Is AI dan dé tool om slim en snel af te studeren? Nee. Het is juist de snelste route naar de examencommissie geworden. In dit artikel leggen we uit waarom, en wat je rechten zijn als je toch beschuldigd wordt.

Wat is ChatGPT?

ChatGPT is een chatbot met kunstmatige intelligentie, gebouwd door OpenAI. Wat begon als een gratis experimentele tool is uitgegroeid tot een geavanceerde digitale assistent die inmiddels (vaak betaald) in veel studiepakketten is geïntegreerd. Het werkt heel simpel: je typt wat je wilt weten of hebben, en de AI genereert een antwoord voor je.

Je kunt ChatGPT inzetten voor simpele gesprekken, maar ook voor hulp bij opdrachten en vragen als: “Bedenk een verhaal over De Studentenadvocaat,” “Wat is de beste plagiaatchecker?” of zelfs “Hoe kan ik plagiaat omzeilen met AI?”

Ook kan het je helpen met bijvoorbeeld een essay over 19e-eeuwse kunst, drie originele invalshoeken voor een scriptie over fraude, of een korte samenvatting van een moeilijk boek. Maar voor je direct op “kopiëren” klikt, is er iets belangrijks dat je moet weten: AI als hulpmiddel kan helpen, maar het blindelings overnemen van de output zal grote problemen veroorzaken.

Wat is het niet?

AI is geen heilige graal. ChatGPT is niet een bron op zichzelf, niet een betrouwbare zoekmachine (ook al lijkt het soms zo), en geen vervanging voor je eigen denkwerk. Zie ChatGPT als een handige assistent die suggesties doet – niet als iemand die jouw opdracht afmaakt. AI is een hulpmiddel dat jou kan ondersteunen, maar het blindelings overnemen van de output zal grote problemen veroorzaken. Jij bent en blijft verantwoordelijk voor wat je inlevert.

Is ChatGPT plagiaat?

Is ChatGPT gebruiken plagiaat? Technisch gezien: nee. Plagiaat is het werk van een ander persoon gebruiken zonder correcte bronvermelding. ChatGPT is geen persoon, maar een tool. De tekst die het genereert, is nieuw en niet letterlijk gekopieerd van een bestaande auteur.

Maar dit is een gevaarlijke redenatie om op te vertrouwen. Het échte antwoord in de context van school en uni is: het wordt gezien als academische fraude. En dat komt op hetzelfde neer (of is vaak nog erger). Vrijwel elke onderwijsinstelling heeft inmiddels de OER (Onderwijs- en Examenregeling) aangepast om ingeleverd werk dat niet door jou zelf is bedacht en geschreven als fraude aan te merken. Het maakt de universiteit niets uit of je het van een website hebt overgeschreven of door een AI hebt laten genereren; in beide gevallen is het níet jouw intellectuele werk. En dat is wat telt.

Met andere woorden, ChatGPT gebruiken om je opdrachten te schrijven valt onder vals spelen. Doe je het stiekem, dan overtreed je de regels van eerlijkheid en integriteit. De consequenties kunnen ernstig zijn (zoals je hieronder zult zien).

Waarom kan ChatGPT zelf geen plagiaat plegen?

Plagiaat is het gebruiken van het werk van een andere persoon zonder toestemming of de juiste bronvermelding. Kan ChatGPT dan ook plagiaat plegen? Het antwoord is nee. De tool kopieert teksten namelijk niet letterlijk van specifieke bronnen. In plaats daarvan genereert hij nieuwe teksten op basis van patronen en informatie uit z’n trainingsdata. Strikt genomen is er dus geen sprake van plagiaat als ChatGPT tekst produceert, want het schrijft iets origineels. Dat wil zeggen: een unieke combinatie van woorden die niet 1-op-1 uit een bestaand werk komt.

Dit is echter waar het voor jou als student mis kan gaan:

• Niet jouw werk: Ook al is de tekst uniek, jíj hebt het intellectuele werk niet verricht. Je levert iets in dat je zelf niet bedacht of geformuleerd hebt. Dat is per definitie fraude, ook als er technisch gezien geen letterlijke plagiaat is gepleegd.

• Verborgen plagiaat: ChatGPT kan briljante ideeën uit bestaande literatuur presenteren alsof het algemeenheden zijn. Jij neemt dat over zonder bron, omdat je niet eens weet waar het vandaan komt. Dan steel je in feite iemands idee of redenering zonder erkenning. Dat is plagiaat, ook al kwam de tekst van een AI. Met AI loop je dus het risico op onbedoeld plagiaat: je tekst lijkt van jou, maar de inhoud is misschien afkomstig uit een bron die jij niet hebt genoemd.

Risicovol dus. Het blijft verboden om werk van anderen (of van een AI-tool) als je eigen werk te presenteren. Zelfs als de tekst er nieuw uitziet, is het intellectueel diefstal wanneer het niet jouw gedachtegoed is.

Hoe kun je plagiaat door ChatGPT herkennen? Dit zijn de belangrijkste kenmerken

Het herkennen van een door AI gegenereerde tekst is in vergelijking met een paar jaar geleden verbeterd, maar blijft een uitdaging voor docenten. AI schrijft inmiddels behoorlijk menselijk, toch zijn er nog duidelijke kenmerken waaraan je AI-gebruik kunt herkennen. Hier zijn de belangrijkste signalen waar docenten (en plagiaatcheckers) op letten, en waar jij ook op moet letten als je AI gebruikt:

• Geen expliciete bronvermelding: Teksten die met een AI-tool zijn gegenereerd bevatten meestal geen bronnen of referenties. Als een ingeleverd verslag helemaal géén bronnenlijst of verwijzingen heeft, terwijl dat wel verwacht wordt, gaat er een alarmbel af. Zorg dus áltijd voor bronvermeldingen in je werk. (En nee, je kunt niet volstaan met alleen “OpenAI” als bronvermelding – net zoals je ook niet Wikipedia als bron mag opgeven. Je docent wil de oorspronkelijke bronnen zien.)
  → Benieuwd of parafraseren zonder bronvermelding ook als plagiaat geldt? Lees hier alles over parafraseren en plagiaat.

• Verzonnen bronnen: Dit blijft AI’s #1 valkuil. ChatGPT verzint geregeld bronnen, citaten, data en zelfs hele academische artikelen die niet bestaan. En hij doet dat met overtuiging. Een docent die het vakgebied kent, ziet direct: “Auteur X heeft dit nooit gezegd,” of “Dit tijdschriftartikel bestaat niet.” Bijvoorbeeld, een rechtenstudent aan de UvA gebruikte ChatGPT en leverde vier niet-bestaande bronnen in bij een opdracht. De docent prikte daar zo doorheen en bestempelde het als ernstige fraude, wat leidde tot zware straf. Verzonnen referenties zijn dus een keihard bewijs van AI-gebruik – je bent op heterdaad betrapt.

• Mondeling overhoring: Dit is dé nieuwe, waterdichte anti-fraudemethode. Steeds vaker laten docenten je na inlevering mondeling uitleggen wat je hebt geschreven. Ze pakken een “briljant” stuk uit je essay of scriptie en vragen: “Interessant punt hier in paragraaf 3.2. Kun je in je eigen woorden toelichten wat je hier precies bedoelt en hoe je tot dit inzicht kwam?” Als jij dan met je mond vol tanden staat, omdat je eigenlijk geen idee hebt (de AI heeft het immers bedacht, niet jij), dan is het spel uit. Deze aanpak maakt het enorm lastig om weg te komen met ingeleverd AI-werk, omdat je ter plekke moet bewijzen dat jij de auteur bent van de gedachtegang.

• Mismatch met je lesstof: ChatGPT beschikt over gigantisch veel kennis en kan prachtige algemene verhalen vertellen. Maar AI kent niet de specifieke inhoud van jouw cursus of dat ene hoorcollege waarin je docent een uniek perspectief deelde. Als jouw essay wel klopt in het algemeen, maar totaal niet ingaat op wat er in de lessen is behandeld, of belangrijke termen uit de cursus compleet negeert, dan valt dat op. Jouw werk kan dan ‘correct’ klinken over bijvoorbeeld “het Nederlandse belastingstelsel”, maar het mist de nuances of voorbeelden die in jouw college zijn benadrukt. Voor een docent is dat een signaal dat je je informatie waarschijnlijk buiten de cursus – bijvoorbeeld via AI – hebt verkregen.

• Overige stijlfouten: Hoewel de nieuwste AI’s keurig Nederlands schrijven, sluipen er soms nog vreemde formuleringen of doublures in langere teksten, zoals eerder genoemd. Ook kan AI-tekst gebrek aan creatieve invalshoeken hebben, omdat het uitsluitend put uit bestaande data. Deze meer subtiele tekens zijn lastiger te onderscheiden naarmate AI verbetert, maar ze kunnen soms nog verraden dat het niet 100% mensenwerk is.

Als student moet je dus behoorlijk je best doen om al deze fouten glad te strijken als je AI gebruikt. Anders val je vrijwel zeker door de mand. Universiteiten hebben bovendien meer controlemaatregelen dan ooit: van softwarematige detectie tot extra toetsmomenten om jouw eigen kennis te testen. Ontdek hier op welke manieren er nog meer gecontroleerd kan worden op plagiaat.

Slaat een plagiaatchecker alarm bij een ChatGPT-tekst?

Traditionele plagiaatcheckers zoals Turnitin, Ephorus of Scribbr vergelijken ingeleverd werk met bestaande teksten op internet en in hun databanken. Omdat een door ChatGPT geschreven tekst in principe uniek is (het is niet letterlijk ergens gekopieerd), zal zo’n plagiaatchecker niet alarm slaan voor overlap met bekende bronnen – het plagiaatpercentage blijft laag. Toch hebben deze platforms nu vaak extra AI-detectoren ingebouwd die een melding geven als een tekst waarschijnlijk door AI is geschreven.

Docenten zien bij een inzending nu dus niet alleen een plagiaatscore, maar vaak ook een “AI-waarschijnlijkheidsscore” (bijvoorbeeld: “85% kans op AI-gegenereerde tekst”). Een hoge AI-score is voor veel docenten inmiddels een red flag, nog voordat ze je bronnen hebben gecheckt of de inhoud tegen de lesstof hebben gehouden. Zo’n melding zet je direct onder een vergrootglas.

Het probleem is echter: deze AI-detectoren zijn berucht om hun onbetrouwbaarheid. Ze geven regelmatig false positives (menselijke teksten die onterecht als AI-genereerd worden aangemerkt) of missen juist slimme AI-teksten die goed geparafraseerd zijn. Bijvoorbeeld, een model als GPT-5 dat door een student na ontvangst licht herschreven is, kan moeiteloos onder de radar van de detector blijven.

Universiteiten weten dit ook. In een recente zaak bepaalde een examencommissie in beroep zelfs dat ze niet enkel op het Turnitin AI-rapport mochten afgaan, maar eigen onderzoek moesten doen. Met andere woorden: een beschuldiging die enkel leunt op zo’n AI-score is juridisch wankel en onvoldoende bewijs van fraude.

Toch is de realiteit dat als de software een melding geeft, de bewijslast feitelijk bij de student terechtkomt. Eerst sta jij onder verdenking en moet je uitleggen hoe je je tekst hebt geschreven. Dit is een lastige positie, want hoe toon je aan dat je niet stiekem AI gebruikte? Dit dilemma is precies waarom slordig AI-gebruik levensgevaarlijk is voor je studievoortgang.

Is het citeren van ChatGPT genoeg om plagiaat te voorkomen?

Het korte antwoord: nee. Alleen ChatGPT vermelden als bron (“citeren”) is meestal niet genoeg om te voorkomen dat jouw werk als fraude wordt gezien. Waarom niet? Omdat ChatGPT zelf geen oorspronkelijke bron is. Je docent wil de échte bron van de informatie zien (het artikel, het boek, de wet). ChatGPT was slechts de tussenpersoon die informatie uitspuwde.

Stel, je gebruikt ChatGPT om een alinea over een economisch principe te schrijven en je voegt braaf toe: “Bron: OpenAI (ChatGPT, 2026)”. Je docent zal daar niet van onder de indruk zijn. In feite bevestig je dan dat je de kennis niet uit eigen koker hebt en ook niet direct uit een vakliteratuur-bron, maar via een AI. Dat blijft verdacht, want waar haalde die AI de kennis vandaan?

Als je tóch ChatGPT wilt inzetten (en let op: check eerst het beleid van jouw opleiding of dit überhaupt mag!), moet je transparant zijn over het gebruik. Volg deze stappen:

1. Check je opleidingsbeleid: Steeds meer universiteiten en hogescholen hebben richtlijnen over AI-gebruik. Vaak is gebruik voor brainstormen of taalfouten oké, maar complete teksten genereren niet. Als het beleid het verbiedt, niet doen. Als het onder voorwaarden mag, houd je daaraan.

2. Wees open in je werk: Als je AI hebt gebruikt en het mag, meld dit dan duidelijk. Bijvoorbeeld in de inleiding of methodologie van je verslag kun je vermelden: “Voor het genereren van ideeën/tekst heb ik deels gebruikgemaakt van ChatGPT. De uiteindelijke tekst is door mij herzien.” Beschrijf ook in grote lijnen hoe je het hebt gebruikt (bijv. “ChatGPT gaf een opzet voor paragraaf 2, die ik vervolgens heb aangevuld en herschreven.”). Deze transparantie kan laten zien dat je niets wil verbergen.

3. De APA-verwijzing (als het moet): Sommige opleidingen staan erop dat je ChatGPT vermeldt volgens een citaatstijl (zoals APA of MLA). In APA 7 stijlvorm zou een referentie er ongeveer zo uitzien:

• Literatuurlijst: OpenAI. (2026). ChatGPT (jan 2026 versie) [Large language model]. https://chat.openai.com

• Verwijzing in de tekst: (OpenAI, 2026)

Hiermee laat je zien dát je de tool hebt geraadpleegd. Let op: dit is géén vrijbrief om de tekst klakkeloos over te nemen! Het betekent alleen dat je eerlijk meldt dat je AI als hulpmiddel hebt gebruikt.

Belangrijk blijft dat je de inhoud die je van ChatGPT krijgt, kritisch beoordeelt en in je eigen woorden opschrijft, aangevuld met betrouwbare bronnen. Denk eraan: je docent wil altijd kunnen herleiden waar je informatie echt vandaan komt. Dus als ChatGPT je een feit geeft, probeer de oorspronkelijke bron daarvan te vinden en die te citeren in plaats van ChatGPT zelf. En als je ChatGPT gebruikt om je tekst te verbeteren, vermeld dat dan openlijk zoals hierboven beschreven, zodat je laat zien dat je niets verbergt.

Wat moet je doen als je beschuldigd wordt van plagiaat met behulp van ChatGPT?

Ondanks dat het herkennen van een AI-tekst soms lastig is, leidt het presenteren van een ChatGPT-tekst als eigen werk op vrijwel elke onderwijsinstelling tot een serieuze sanctie. (Lees hier welke gevolgen het plegen van plagiaat kan hebben.) Is het bij jou zover gekomen? Ben jij beschuldigd van plagiaat of fraude omdat je gebruik hebt gemaakt van ChatGPT? Dan is het belangrijk om zo snel mogelijk actie te ondernemen.

Allereerst: laat goed onderzoeken of er überhaupt wel sprake is van plagiaat of fraude. Waar wordt precies van beschuldigd, en waarop is dat gebaseerd? Zoals gezegd zijn AI-detectors niet waterdicht – een verdenking moet wel gestaafd zijn. In een zaak in 2024 gaf het College van Beroep een student gelijk dat de examencommissie meer bewijs moest zoeken dan alleen een Turnitin AI-rapport. Je hebt rechten, ook als student: bijvoorbeeld het recht om in beroep te gaan, of om inzage te krijgen in het “bewijs” tegen je.

Schakel op tijd een advocaat in die gespecialiseerd is in plagiaat- en fraudezaken in het onderwijs. Dit kun je doen via De Studentenadvocaat. Wij kennen de weg in dit relatief nieuwe soort zaken en kunnen jou helpen om je zaak sterk te bepleiten. Zo ben je er zeker van dat je de juiste juridische stappen zet. Stuur ons vandaag nog een bericht, gewoon in je eigen woorden, dan kijken we wat we voor jou kunnen betekenen.

Is de betaalde versie van ChatGPT (GPT-5 / GPT-6) beter?

Veel studenten vragen zich af: als ik nou de allernieuwste, betaalde AI-modellen gebruik (zoals GPT-5 of GPT-6 via ChatGPT Plus, of vergelijkbare topmodellen), is de output dan zó menselijk dat ik niet gepakt word? Het korte antwoord: de betaalde modellen zijn een stuk geavanceerder, maar dit leidt vooral tot een technologisch kat-en-muisspel – geen garantie op succes zonder pakken.

Ja, de premium AI’s (denk aan GPT-4/5/6 met volledige toegang tot actuele data, of topmodellen van concurrenten) schrijven menselijker en maken minder domme fouten. Ze passen zich beter aan jouw prompt aan, kunnen nuances aangeven en zijn daardoor lastiger te detecteren met de huidige software. Sommige detectors slaan bij een goed geformuleerde betaalde GPT-tekst misschien helemaal niet aan.

AI-bedrijven werken bovendien aan manieren om hun teksten onzichtbaar te “stempelen” (watermarking genoemd), zodat herkomst herkenbaar is. Maar slimme studenten gebruiken dan weer parafrase-tools om zulke watermerken te verwijderen.

Dit verandert echter niets aan twee fundamentele problemen:

• Het is nog steeds fraude: Hoe goed de tekst ook is, jíj hebt ’m niet zelf bedacht. Je levert werk in dat niet jouw eigen intellectuele prestatie is. Als je betrapt wordt (en die kans blijft reëel, bijvoorbeeld via mondelinge checks of inhoudelijke inconsistenties), beschouwt de examencommissie het als bedrog. Daar staan zware sancties op, of het nu een GPT-3.5 of GPT-5 tekst was.

• Ze verzinnen nog steeds bronnen en feiten: Zelfs de meest geavanceerde AI’s van 2026 kunnen zogenaamde hallucinaties vertonen. Dat betekent dat er bronnen of feiten in je tekst kunnen staan die niet kloppen. Je loopt dus nog steeds het risico dat je docent iets ziet en zegt: “Wacht even, deze referentie kan ik niet vinden” of “Dit artikel lijkt niet te bestaan.” Eén zo’n fout en de rest van je (nog zo vloeiende) tekst ligt onder verdenking.

Hoewel de nieuwste betaalde modellen misschien de geautomatiseerde detectoren te slim af zijn, blijft het risico gigantisch. De kans dat je door de mand valt bij een simpele mondelinge vraag over je eigen tekst, of doordat er een verzonnen bron in je werk opduikt, is net zo groot als voorheen. Het gebruik van AI als spiekmiddel blijft dus een directe route naar de examencommissie; en potentieel het einde van je studie. Lees daarom ook: Plagiaat verwijderen: wat je moet weten als student in het AI-tijdperk?

Plagiaat gepleegd met ChatGPT?

Hoewel het herkennen van een AI-tekst lastig kán zijn, leidt een ChatGPT-tekst als eigen werk presenteren op vrijwel elke onderwijsinstelling tot een serieuze sanctie. Eén ding is duidelijk: ChatGPT is niet de makkelijke oplossing voor luie studenten – het gebruik ervan op die manier wordt gezien als fraude. Het is misschien geen klassiek plagiaat op letterlijke tekst, maar wel een vorm van misleiding. En dat mag niet. Bovendien kan dit soort fraude het einde betekenen van je studentenloopbaan.

Ben jij beschuldigd van fraude of plagiaat omdat je (vermeend) gebruik hebt gemaakt van ChatGPT? Dan is het belangrijk om snel actie te ondernemen. Je moet goed (laten) onderzoeken of er wel écht sprake is van fraude en wat je rechten zijn. Schakel bij voorkeur een advocaat in die gespecialiseerd is in onderwijsrecht en plagiaatzaken. De Studentenadvocaat staat voor je klaar – zo weet je zeker dat je de juiste juridische weg bewandelt. Stuur ons vandaag nog een bericht, in je eigen woorden, en we gaan direct voor je aan de slag om jou te helpen.