Fraude tijdens je studie: wat is het en hoe kun je dit voorkomen?

Fraude plegen bij tentamens, examens of opdrachten… Het is zo oud als het onderwijs zelf, maar nog altijd ten strengste verboden. Elke hogeschool en universiteit beschouwt studiefraude als een ernstig vergrijp. Toch gebeurt het, soms bewust en soms uit onwetendheid. Wat verstaan we precies onder fraude in een studiecontext?

Welke vormen komt men tegen, en hoe kun je voorkomen dat je (per ongeluk) over de schreef gaat? En mocht het je gebeuren, wat zijn de gevolgen en hoe kun je je ertegen verweren? In dit artikel geven we antwoord op deze vragen. Zo blijf jij aan de goede kant van de streep tijdens je studie.

Wat verstaan we onder fraude in het onderwijs?

Fraude in studieverband kun je zien als ieder handelen of nalaten waardoor een eerlijk oordeel over jouw kennis en vaardigheden wordt ondermijnd. De wet zelf geeft geen gedetailleerde definitie, maar onderwijsinstellingen formuleren het in hun Examenreglement vaak ongeveer zo: 

“Elk gedrag (actie of nalaten, poging daartoe, aanzetten of helpen) dat het vormen van een correct en eerlijk oordeel over iemands kennis, inzicht of vaardigheden geheel of gedeeltelijk onmogelijk maakt.”

→ Dat wil zeggen: als je vals speelt – op welke manier dan ook – zodat je een hoger cijfer krijgt dan waar je eigen prestatie recht op heeft, dan is dat fraude. Dit omvat een hoop situaties, van spieken tot plagiaat. Belangrijk: ook medeplichtigheid valt eronder. Dus niet alleen degene die afkijkt pleegt fraude, ook de student die z’n buurman opzettelijk laat meegluren is fout bezig.

Wanneer een docent tijdens een toets of bij het nakijken een vermoeden van fraude heeft, moet hij/zij dit meestal direct melden bij de examencommissie. Vaak stelt de docent een kort verslag op van wat er is gezien of gevonden. Jij als student krijgt vervolgens de gelegenheid om op dat rapport en de beschuldiging te reageren; schriftelijk en/of mondeling. Uiteindelijk is het de examencommissie die beslist of er sprake is van fraude en welke sanctie wordt opgelegd. Dit proces ligt vast in de Onderwijs- en Examenregeling (OER) van je opleiding.

Ter illustratie, hieronder enkele veelvoorkomende voorbeelden die als fraude aangemerkt worden.

Voorbeelden van fraude tijdens je studie

Spieken tijdens tentamens 

Bijvoorbeeld afkijken bij je buurman of opzettelijk informatie uitwisselen tijdens een toets. Dit geldt zowel fysiek in de tentamenzaal als online. Ook gefluisterde hints of briefjes doorgeven vallen eronder. En ja, degene die laat afkijken is net zo goed in de fout.

Gebruik van ongeoorloofde hulpmiddelen 

Het meenemen of gebruiken van materiaal dat niet is toegestaan. Denk aan een voorgeprogrammeerde rekenmachine vol formules, je mobiele telefoon onder de tafel, spiekbriefjes verstopt in je etui, of aantekeningen in de marge van je boek terwijl dat niet mag. Bij digitale tentamens valt hier ook onder: switchen naar andere schermen/websites terwijl dat verboden is.

Zich voordoen als iemand anders 

Iemand anders jouw toets laten maken of zelf een toets maken onder de naam van een ander. Bijvoorbeeld inloggen met iemands account of (extreem geval) een tweelingbroer/zus die voor je examen opkomt. Dit is identiteitsfraude en een zware overtreding.

Vooraf toegang hebben tot tentamenvragen/antwoorden 

Als je de vragen of antwoorden van een toets al hebt voordat je ‘m maakt Bijvoorbeeld via een lekkende bron of oude tentamens die dit jaar hergebruikt worden, en je gebruikt die kennis om te slagen zonder dat te melden, is dat fraude. Evenzo, het vervalsen van antwoorden achteraf, bijvoorbeeld je multiplechoice-antwoordformulier wijzigen na afloop in de hoop een punt extra te scoren, is frauduleus.

Plagiaat bij opdrachten of scripties

Plagiaat is een veelvoorkomende vorm van fraude bij essays, werkstukken en scripties. Dit houdt in dat je andermans werk of ideeën overneemt zonder correcte bronvermelding, en dus doet alsof het van jou is. Copy-pasten van stukken tekst van internet of uit boeken zonder citeerregels te volgen, valt hieronder. Ook het hergebruiken van delen van je eigen eerdere werk voor een nieuw cijfer (zelfplagiaat) kan tegen de regels zijn.

Gebruik van AI of ghostwriting zonder toestemming 

Een recente toevoeging aan het fraudespectrum is het ongeoorloofd gebruiken van tools zoals ChatGPT om je opdracht te maken. Steeds meer hogescholen en universiteiten zien dit als een vorm van plagiaat of vals spel, zeker als je het niet meldt. Ook het inhuren van een ghostwriter om jouw verslag of scriptie te schrijven is fraude.

Valse presentielijsten of praktijkverslagen 

Een voorbeeld is teken voor aanwezigheid voor een medestudent die er niet was, of je stage-urenboekje vervalsen. Als je iemand laat aftekenen voor iets wat niet klopt, is dat een oneerlijk voordeel verschaffen.

Fraude bij groepsopdrachten 

Bijvoorbeeld wanneer één iemand het werk doet en de anderen hun naam eronder zetten zonder bij te dragen (meeliften), of als twee groepjes onderling elkaars werk kopiëren. Bij groepswerk is iedereen verantwoordelijk voor het eerlijk verloop. Dus als één groepslid fraudeert, kan dat de hele groep aangerekend worden als jullie daarvan wisten of profiteerden. Hier hebben wij ook een apart artikel over geschreven. 

Digitale fraude en online examens 

In coronatijd hebben we gezien dat online tentamens nieuwe vormen van spieken mogelijk maakten. Bij online proctoring krijgt de surveillant een melding als je bijvoorbeeld een andere website opent of alt-tabt. Sommige studenten probeerden via een tweede laptop of telefoon antwoorden op te zoeken of samen op Discord een toets te maken. Instellingen hebben hier op allerlei manieren op gereageerd (camera’s verplicht, IP-adressen controleren, etc.). Alles wat neerkomt op “niet toegestaan hulpmiddel gebruiken” blijft fraude, of het nu online is of offline.

→ Zoals je merkt: de manieren om vals te spelen zijn talrijk. Studenten kunnen behoorlijk vindingrijk zijn. Maar onthoud vooral: examencommissies en surveillanten kennen deze trucs vaak ook. Je bent zelden zo onopvallend als je denkt. Zo zijn er gevallen bekend van studenten die samen een online tentamen maakten en achteraf via gelogde IP-adressen door de mand vielen, met uitschrijving als gevolg. Het is het risico nooit waard.

Maar mocht je toch in de penarie komen door een beschuldiging (al dan niet terecht), raak dan niet meteen in paniek. Sta op je rechten, zoek hulp en trek lering uit de situatie. Stuur ons vandaag nog een bericht. 

Wat gebeurt er als je fraude pleegt? 

Als er een fraude-vermoeden tegen jou is geuit, komt er een formeel proces op gang volgens de regels van jouw instelling. Hier is wat je kunt verwachten:

1. Melding en inzage: 

De docent of surveillant meldt de mogelijke fraude bij de examencommissie. Vaak word je op het moment zelf al aangesproken (bijvoorbeeld: “Ik neem je tentamen nu in, want ik zie dat...”). Je werk kan apart gelegd worden voor onderzoek. Je hebt recht op inzage in het verslag of bewijs dat tegen je wordt ingebracht. Lees dit goed door.

2. Hoor en wederhoor: 

Voordat de examencommissie een oordeel velt, krijg jij de gelegenheid om jouw kant van het verhaal te vertellen. Dit kan schriftelijk en/of mondeling tijdens een hoorzitting. Maak gebruik van die kans! Bereid je verklaring goed voor, blijf bij de feiten en wees eerlijk. Als je betrapt bent met een spiekbriefje heeft ontkennen weinig zin; het komt sterker over als je verantwoordelijkheid neemt en uitlegt hoe het kwam. Als je onschuldig bent, presenteer dan rustig al het tegenbewijs of alternatieve uitleg.

3. Beslissing examencommissie 

De examencommissie weegt het bewijs en jouw verklaring. Ze beslissen of de fraude bewezen wordt geacht of niet. Wordt het niet bewezen, dan wordt de melding verworpen en is er niets aan de hand (je tentamen wordt dan meestal alsnog normaal nagekeken, of je krijgt een herkansing zonder straf). Wordt wél fraude vastgesteld, dan volgt een sanctie. De examencommissie baseert zich bij de straf op wat in de OER en hun eigen fraudebeleid staat.

4. Sancties (straffen): 

Deze kunnen variëren van relatief mild tot zeer zwaar, afhankelijk van de ernst van de fraude en of je recidiveert. Volgens de Wet op het Hoger Onderwijs mag de examencommissie jou bijvoorbeeld het recht ontnemen om één of meer tentamens af te leggen voor maximaal een jaar. In zeer ernstige gevallen kan zelfs het onderwijsinstellingsbestuur op voorstel van de examencommissie jouw inschrijving definitief beëindigen. Veelvoorkomende sancties zijn:

• Ongeldig verklaren van het betreffende tentamen of verslag (je krijgt geen cijfer, moet het overdoen).

• Uitsluiting van deelname aan tentamens/colleges voor een bepaalde periode. Je mag dan bijvoorbeeld de eerstvolgende hertentamenkans van vak X en Y niet meedoen, of helemaal niets voor de rest van het semester.

• Een waarschuwing of berisping op je dossier. Vaak in combinatie met een van bovenstaande maatregelen.

• In extreme gevallen: uitsluiting voor een jaar van alle tentamens aan de opleiding, of voorgoed van de opleiding verwijderd worden. Dit laatste zie je vooral als er sprake is van grootschalige examenfraude of datamanipulatie, of als je al eerder de fout bent ingegaan.

Gevolgen voor studievoortgang

Een fraudezaak kan doorwerken in andere aspecten, zoals je BSA (Bindend Studieadvies). Als je bijvoorbeeld door een sanctie studiepunten mist en daardoor onder de norm komt, kan dat problemen geven. Gelukkig kun je in zulke situaties soms uitstel van je BSA aanvragen, zeker als bijzondere omstandigheden hebben bijgedragen. Laat in geval van tegenvallers altijd tijdig je studieadviseur weten wat er speelt.

→ Let op: instellingen hebben soms eigen nuances in straffen. Zo hanteert de ene faculteit een “sanctieladder” waarbij bij eerste fraude een standaardstraf X staat en bij herhaling straf Y, etc., terwijl een ander het per geval bekijkt. Zo bleek bij de rechtenfaculteit UvA dat men de zwaarte van de straf laat afhangen van ernst van de fraude en de mate van verwijtbaarheid. Een bewust opgezet fraudecomplot wordt zwaarder aangerekend dan een spur-of-the-moment spiekpoging uit paniek, bij wijze van spreken.

Je wordt van de beslissing van de examencommissie officieel op de hoogte gesteld, meestal schriftelijk. In die brief staat ook hoe je in beroep kunt gaan als je het er niet mee eens bent. Dat brengt ons op het volgende punt.

Fraude voorkomen: wat doet de onderwijsinstelling en wat kun je zelf doen?

Preventie is voor iedereen beter dan genezen. Onderwijsinstellingen doen er veel aan om fraude te voorkómen en op te sporen:

Strenge surveillance in de examenzaal

Bij fysieke tentamens is de menselijke maatregel nog altijd het belangrijkst. Surveillanten zijn getraind om subtiele signalen op te pikken, zoals veelvuldig opzij kijken of onrustig gedrag.

• Apparatuur: Telefoons moeten uit of ingeleverd worden. Smartwatches zijn verboden.

• Opstelling: Studenten worden vaak uit elkaar gezet met lege stoelen ertussen, of studenten van verschillende opleidingen worden gemengd.

• Bagage: Jassen en tassen moeten vaak voorin de zaal blijven.

Plagiaatscanners en AI-detectie

Vrijwel alle hogescholen en universiteiten controleren ingeleverd werk standaard met software:

• Plagiaatscanners: Tools zoals Turnitin of Ephorus vergelijken jouw tekst met miljoenen online bronnen, boeken en artikelen. Ook vertaalplagiaat wordt steeds beter herkend.

• AI-detectie: Docenten gebruiken steeds vaker AI-checkers om te checken of een tekst door ChatGPT of andere AI is geschreven. Hoewel deze tools niet waterdicht zijn, vormen ze vaak aanleiding voor verder onderzoek.

• Kennischeck: Bij twijfel over AI-gebruik kan een docent je uitnodigen voor een gesprek. Als je je eigen tekst of bronnen niet kunt toelichten, val je door de mand.

Digitaal toezicht: Online proctoring

Bij online tentamens vanuit huis gelden vaak strenge protocollen via proctoringsoftware.

• Monitoring: Je camera en microfoon moeten aan staan en je scherm wordt gedeeld.

• Lockdown browsers: Deze software blokkeert alle andere functies op je computer, zodat je niet kunt Googelen of chatten.

• Gedragsanalyse: Elke afwijking, zoals iemand anders die in beeld komt of wegkijken van het scherm, wordt gelogd. Achteraf kunnen data-analyses ook patronen blootleggen, zoals meerdere studenten die exact dezelfde ongewone fout maken; wat duidt op samenwerking.

Maatregelen bij groepswerk

Ook bij groepsprojecten proberen docenten 'meeliften' en fraude te voorkomen.

• Peer reviews: Groepsleden moeten elkaars bijdrage beoordelen.

• Individuele checks: Docenten vragen studenten soms apart naar hun specifieke bijdrage om te verifiëren of iedereen de stof beheerst.

→ Leestip: Wil je meer weten over de valkuilen bij samenwerken? Lees dan ons artikel: Fraude bij groepsopdrachten: wie is verantwoordelijk?

Duidelijke communicatie en 'Honor Codes'

Steeds vaker laten opleidingen je vooraf een verklaring ondertekenen. Denk aan een plagiaatverklaring bij je scriptie of een 'eerlijk examen'-statement. Hiermee geef je aan dat je op de hoogte bent van de regels.

Tips om fraude te voorkomen

• Probeer regelmatig te studeren.

• Maak een studieplanning zodat je op tijd je opdrachten af hebt.

• Maak gebruik van de werkcolleges en oefententamens.

• Let goed op bij citeren, parafraseren en bronvermelding.

• Vraag wanneer nodig hulp bij je docent.

• Maak bij groepsopdrachten goede afspraken over de taakverdeling.

• Zorg dat je niet medeplichtig bent aan fraude.

In beroep gaan tegen een fraudebeschuldiging bij examens

Ben je beschuldigd van fraude en ben je het er niet mee eens? Of vind je de straf buiten proportie? Dan kun je in beroep gaan tegen de beslissing van de examencommissie. In het hoger onderwijs doe je dit bij het College van Beroep voor de Examens (CBE) van jouw instelling. Dit is een intern beroepscollege waar meestal juristen/docenten in zitten die het besluit heroverwegen. Let op de termijn: je moet vaak binnen 6 weken na de beslissing in beroep gaan, dus handel snel.

In je beroepschrift leg je uit waarom je het oneens bent met de beslissing. Dit kan zijn omdat je meent dat er geen fraude was, of dat de straf te zwaar is voor wat er is gebeurd, of dat de procedure niet goed gevolgd is (bijv. je bent niet gehoord, of er zijn vormfouten gemaakt). Het CBE kijkt naar zowel de feiten als of de regels juist zijn toegepast.

Bij fraudezaken draait een beroep vaak om de bewijsvraag: is voldoende bewezen dat jíj gefraudeerd hebt? Jij mag natuurlijk jouw lezing geven. Bijvoorbeeld, stel je had identieke antwoorden als iemand anders, dan kun je aanvoeren hoe dat zou kunnen komen door toeval of dezelfde voorbereiding. Volgens recente rechtspraak moet fraude “buiten redelijke twijfel” komen vast te staan, anders moet de twijfel in jouw voordeel werken. → Dit principe, ook wel het onschuldpresumptie-beginsel, houdt in dat jij niet als schuldige mag worden behandeld als er plausible twijfel is over wat er is gebeurd.

In één zaak in 2023 oordeelde de Raad van State dat een examencommissie de sanctie moest intrekken omdat men niet kon uitsluiten dat de gelijke antwoorden toevallig waren ontstaan. De student kreeg toen het voordeel van de twijfel.

Hulp nodig bij fraudezaken?

Een fraudebeschuldiging kan erg stressvol zijn: je studie, je diploma, misschien zelfs je toekomst staat op het spel. De Studentenadvocaat is gespecialiseerd in dit soort kwesties. Wij kunnen je helpen met het indienen van een sterk beroepsschrift, het verzamelen van ontlastend bewijs en je vertegenwoordigen of adviseren tijdens zittingen. Denk aan het uitpluizen van het examenreglement op vormfouten, het checken of de examencommissie zich aan de procedures heeft gehouden, en het aanvoeren van jurisprudentie.

Vaak kunnen we onze hulp gratis verlenen, zodat de kosten geen probleem vormen. Veel studenten hebben overigens ook een rechtsbijstandverzekering die studiezaken dekt: kijk dat na of vraag je ouders/verzorgers. Het eerste gesprek bij ons is sowieso gratis en vrijblijvend: we luisteren naar je verhaal en geven een eerlijke inschatting van je zaak. Dus heb je hulp nodig na een beschuldiging van fraude? Stuur ons dan vandaag nog een bericht, gewoon in jouw eigen woorden. Wij kijken dan gelijk hoe we je kunnen helpen en strijden voor jouw rechten als student.

Samen zorgen we ervoor dat één misstap niet het einde van je studie betekent.